India Semiconductor Mission : परदेशावरील अवलंबित्व कमी करण्याच्या दिशेने भारताची मोठी झेप

Semiconductor Chip Manufacturing India : भारत आता केवळ जगासाठी Software तयार करणारा देश राहिलेला नाही, तर Hardware आणि Semiconductor उत्पादनाच्या क्षेत्रातही पाय रोवण्याच्या दिशेने वेगाने वाटचाल करत आहे. मोबाईलपासून कारपर्यंत, UPI मशीनपासून उपग्रहांपर्यंत आणि AI Data Centre पासून संरक्षण यंत्रणांपर्यंत जवळपास प्रत्येक आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या केंद्रस्थानी Semiconductor Chip असते. त्यामुळे या क्षेत्रातील भारताची प्रगती ही केवळ औद्योगिक विकासाची बाब नसून आर्थिक, तांत्रिक आणि सामरिकदृष्ट्याही महत्त्वाची आहे.

सप्टेंबर 2026 पर्यंत भारतातील तीन Semiconductor unitsमध्ये commercial production सुरू झाले आहे. Micron, Kaynes आणि CG Semi या कंपन्यांनी उत्पादन सुरू केले असून, आणखी प्रकल्प कार्यान्वित होण्याच्या मार्गावर आहेत. त्याचवेळी गुजरातमधील Dholera येथे Tata Electronicsचा मोठा silicon semiconductor fab उभारला जात आहे.

Semiconductor म्हणजे नेमके काय?

Semiconductor म्हणजे विद्युत प्रवाह नियंत्रित करण्याची क्षमता असलेली अशी सामग्री, ज्यापासून अत्यंत सूक्ष्म electronic circuits तयार केले जातात. Silicon हा त्यासाठी सर्वाधिक वापरला जाणारा पदार्थ आहे. एका छोट्याशा chipमध्ये कोट्यवधी किंवा अब्जावधी transistor असू शकतात. हे transistor माहितीवर प्रक्रिया करतात, मेमरी साठवतात किंवा विद्युत शक्ती नियंत्रित करतात. म्हणूनच आजच्या अर्थव्यवस्थेत:

मोबाईल + कार + संगणक + 5G + AI + ड्रोन + उपग्रह + संरक्षण यंत्रणा = Semiconductor असे समीकरण मांडता येते.

भारत आधी Semiconductor साठी परावलंबी का होता?

भारतामध्ये अनेक वर्षांपासून Semiconductor Design करणारे मोठ्या संख्येने अभियंते आणि कंपन्या कार्यरत आहेत. मात्र chip design आणि chip manufacturing या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. भारतीय अभियंते chipची रचना करू शकत होते; परंतु ती प्रत्यक्ष silicon waferवर तयार करण्यासाठी भारतात मोठ्या प्रमाणावर fabrication facilities उपलब्ध नव्हत्या.

त्यामुळे साधारणपणे प्रक्रिया अशी होती:

भारतामध्ये Design → परदेशात Wafer Fabrication → Packaging आणि Testing → भारतामध्ये Import

यामुळे भारत जागतिक Semiconductor supply chainमधील महत्त्वाच्या टप्प्यांसाठी परदेशावर अवलंबून होता.

हे परावलंबित्व धोकादायक का ठरू शकते?

1. जागतिक संकटाचा थेट परिणाम

COVID-19 काळात जगभर Semiconductor shortage निर्माण झाली होती. अनेक automobile कंपन्यांना उत्पादन कमी करावे किंवा काही काळ थांबवावे लागले. यातून एक गोष्ट स्पष्ट झाली—Chip supply chain विस्कळीत झाली तर त्याचा परिणाम संपूर्ण उद्योगव्यवस्थेवर होऊ शकतो.

2. युद्ध आणि भू-राजकारण

Semiconductor manufacturing काही मोजक्या देशांमध्ये मोठ्या प्रमाणात केंद्रित आहे. अशा परिस्थितीत युद्ध, व्यापार निर्बंध, समुद्री मार्गातील अडथळे किंवा geopolitical tensions निर्माण झाल्यास पुरवठ्यावर परिणाम होऊ शकतो.

3. संरक्षण क्षेत्र

Radar, drones, satellites, communication systems, missiles, aircraft आणि electronic warfare systemsमध्ये semiconductor components महत्त्वाचे असतात. त्यामुळे critical electronicsसाठी सुरक्षित supply chain असणे भारताच्या strategic securityशी संबंधित आहे.

Semiconductor आत्मनिर्भर भारत : भारताने आता काय बदलले?

भारताने 2021-22 मध्ये Semicon India Programme सुरू केले. त्याचा उद्देश केवळ chip assembly करण्यापुरता मर्यादित न ठेवता design, fabrication, assembly, testing, packaging आणि module manufacturing असा संपूर्ण ecosystem विकसित करणे हा आहे. 2026 पर्यंत या कार्यक्रमांतर्गत 12 semiconductor manufacturing unitsना मंजुरी मिळाली असून त्यातील गुंतवणूक ₹1.64 लाख कोटींपेक्षा जास्त असल्याचे सरकारने सांगितले आहे.

Micron : भारतातील पहिला मोठा commercial semiconductor टप्पा

गुजरातमधील Sanand येथे अमेरिकेची Micron Technology semiconductor Assembly, Test and Packaging facility उभारत आहे. 28 फेब्रुवारी 2026 रोजी या facilityमध्ये commercial production आणि Made-in-India semiconductor memory modulesच्या shipmentला सुरुवात झाली. या प्रकल्पासाठी सुमारे ₹22,516 कोटींची गुंतवणूक असून येथे DRAM आणि NAND productsसाठी assembly आणि testing केले जाते. क्षमता सुमारे 14 million units प्रति आठवडा असल्याचे सरकारने नमूद केले आहे. याचा अर्थ भारतात तयार होणाऱ्या finished semiconductor memory productsची जागतिक बाजारपेठेत निर्यातही होऊ शकते.

Tata Electronics : Dholera मध्ये भारताचा मोठा Silicon Fab

भारताच्या semiconductor प्रवासातील पुढचा महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे गुजरातमधील Dholera येथे Tata Electronicsचा silicon semiconductor fabrication plant. या प्रकल्पासाठी सुमारे ₹91,526 कोटींची गुंतवणूक प्रस्तावित आहे. या fabसाठी Taiwan च्या PSMC सोबत technology partnership करण्यात आली आहे.

प्रस्तावित उत्पादन क्षमता: 50,000 wafer starts per month (WSPM) अशी आहे.

मात्र येथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्यावी लागेल—Dholera fab ची उभारणी सुरू आहे; सप्टेंबर 2026 पर्यंत त्याचे commercial production सुरू झालेले नाही. Tata Electronicsच्या माहितीनुसार 300mm fabचे बांधकाम नियोजित मार्गावर आहे.

CG Semi : आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा

CG Power, Renesas Electronics आणि Stars Microelectronics यांच्या भागीदारीत गुजरातमध्ये semiconductor facility उभारण्यात आली आहे. जुलै 2026 मध्ये CG Semiने Sanand येथे commercial production सुरू केले. ही भारतातील commercial production सुरू करणारी तिसरी semiconductor facility ठरली. या प्रकल्पाची गुंतवणूक सुमारे ₹7,600 कोटी असून Renesasकडून technology support मिळत आहे. येथे तयार होणारे chips automobile, scooter आणि industrial equipmentसारख्या क्षेत्रात वापरले जाणार असून काही उत्पादने जपान, अमेरिका आणि युरोपमध्ये निर्यात करण्याचे उद्दिष्ट आहे.

Kaynes Semicon ची भूमिकाही महत्त्वाची

Kaynes Technologyने गुजरातमध्ये semiconductor packaging facility उभारली आहे. या प्रकल्पाची गुंतवणूक सुमारे ₹3,307 कोटी असून facilityमध्ये wire bond interconnect आणि substrate-based packages तयार करण्याची क्षमता आहे. यामुळे भारतामध्ये semiconductor packaging ecosystem विकसित होण्यास मदत होणार आहे.

Also read : BRICS New Delhi Summit : नाम ते ब्रिक्स ; भारताच्या परराष्ट्र धोरणाचा चढता आलेख

भारताला याचा सर्वात मोठा फायदा कुठे होणार?

1. Import dependency कमी करण्याची क्षमता

भारताला प्रत्येक प्रकारचा chip देशातच तयार करणे शक्य होणार नाही आणि ते तातडीने होणे अपेक्षितही नाही. परंतु देशांतर्गत उत्पादन वाढल्यामुळे काही semiconductor productsसाठी आयातीवरील अवलंबित्व कमी करता येऊ शकते.

2. Automobile उद्योगाला मोठी मदत

आजच्या आधुनिक automobileमध्ये अनेक प्रकारचे semiconductor components असतात. विशेषतः:

• Electric Vehicles
• Battery Management System
• Sensors
• Infotainment
• Driver Assistance Systems
• Power Electronics
• Motor Controllers

या सर्व क्षेत्रांमध्ये chipsची मागणी वाढत आहे. भारत automobile manufacturingचे मोठे केंद्र असल्यामुळे semiconductor ecosystemचा फायदा या उद्योगाला होऊ शकतो.

3. Electric Vehicle क्रांतीला चालना

EV मध्ये battery आणि motor इतकेच power semiconductor components महत्त्वाचे आहेत. Silicon Carbideसारख्या semiconductor materialsचा वापर power electronicsमध्ये वाढत आहे. भारताने Odisha मध्ये SiCSemच्या माध्यमातून Silicon Carbide fab आणि packaging क्षमता विकसित करण्याचा प्रकल्पही मंजूर केला आहे.

4. AI आणि Data Centresसाठी महत्त्व

Artificial Intelligenceचा वापर वाढत असताना Data Centresची संख्या आणि computing capacity वाढत आहे.

AI infrastructureसाठी: Processor + Memory + Networking + Power Management + Advanced Packaging या सर्वांची आवश्यकता असते. त्यामुळे भविष्यात AI economy आणि semiconductor economy यांचा संबंध आणखी मजबूत होण्याची शक्यता आहे.

5. संरक्षण क्षेत्रातील आत्मनिर्भरता

भविष्यातील युद्धे केवळ सैनिक आणि शस्त्रांवर अवलंबून राहणार नाहीत.

Drone + Satellite + AI + Radar + Sensors + Communication + Electronic Warfare

यांचा वापर वाढत आहे. या सर्वांच्या मागे Semiconductor technology आहे. त्यामुळे देशांतर्गत semiconductor ecosystem विकसित झाल्याने critical electronicsसाठी supply-chain resilience वाढवण्यास मदत होऊ शकते.

6. रोजगाराच्या नवीन संधी

Semiconductor factoryमध्ये थेट रोजगार मिळण्याबरोबरच त्याभोवती मोठी supply chain तयार होते.

उदाहरणार्थ: Semiconductor Fab → Speciality Chemicals → Electronic Gases → Equipment → Wafer → Packaging → Testing → PCB → Electronics Manufacturing → Automobile / Telecom / Consumer Electronics

यामुळे प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष रोजगाराच्या अनेक संधी निर्माण होऊ शकतात. सरकारच्या माहितीनुसार electronics manufacturing ecosystem आधीच सुमारे 25 लाख प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष रोजगारांना आधार देत आहे.

7. भारतासाठी Exportची मोठी संधी

भारताचा semiconductor ecosystem केवळ देशांतर्गत गरजा पूर्ण करण्यासाठीच नव्हे तर जागतिक बाजारपेठेसाठी विकसित केला जात आहे. Micronच्या Sanand facilityमध्ये तयार होणारे memory products जागतिक बाजारपेठेसाठी आहेत. CG Semi कडूनही automobile आणि industrial applicationsसाठी तयार होणाऱ्या उत्पादनांच्या निर्यातीवर भर आहे. यामुळे भारत भविष्यात “Chip Importer” पासून “Chip and Semiconductor Product Exporter” होण्याच्या दिशेने वाटचाल करू शकतो.

Semicon 2.0 : आता पुढचे लक्ष्य काय?

जुलै 2026मध्ये केंद्र सरकारने Semicon 2.0ला मंजुरी दिली. यासाठी ₹1,27,500 कोटींची आर्थिक तरतूद करण्यात आली आहे. यामध्ये केवळ manufacturingवरच नाही तर:

• Chip Design
• Semiconductor Equipment
• Materials
• Fabs
• Advanced Packaging
• Applied R&D
• Talent Development

या संपूर्ण ecosystemवर भर देण्यात आला आहे. 17 सप्टेंबर 2026 रोजी सुरू झालेल्या SEMICON India 2026मध्ये सरकारने भारताच्या semiconductor प्रवासाला productionच्या पुढील टप्प्याकडे नेण्यावर भर दिला. या कार्यक्रमात Tata Electronicsने Dholera fab आणि Assamमधील OSAT facilityच्या प्रगतीबाबत माहिती दिली.

मात्र भारत अजून पूर्णपणे आत्मनिर्भर झाला आहे का?

नाही. हा मुद्दा समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. Semiconductor industry ही अत्यंत गुंतागुंतीची जागतिक supply chain आहे. एका chipसाठी:

Design → EDA Tools → IP → Wafer → Chemicals → Equipment → Fabrication → Packaging → Testing → Electronics Product

असे अनेक टप्पे असतात. भारताने यातील अनेक टप्प्यांमध्ये क्षमता निर्माण करण्यास सुरुवात केली आहे. पण अत्याधुनिक manufacturing technology, specialised equipment, materials, intellectual property आणि जागतिक supply chainsमध्ये भारताला अजून मोठा प्रवास करायचा आहे. म्हणून “भारत Semiconductor क्षेत्रात आत्मनिर्भर झाला” असे म्हणण्यापेक्षा “भारत Semiconductor आत्मनिर्भरतेच्या दिशेने निर्णायक पाऊल टाकत आहे” असे म्हणणे अधिक अचूक ठरेल.

भारताच्या Semiconductor प्रवासाचा पुढचा टप्पा

भारताकडे आधीपासूनच: IT Talent + Engineering Talent + Chip Design Capability + मोठी Domestic Market

हे चार महत्त्वाचे आधार आहेत. आता त्यामध्ये: Fabrication + Packaging + Testing + Materials + Equipment + R&D

जोडण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. जर हे ecosystem पुढील दशकात मजबूत झाले तर भारतासाठी त्याचे परिणाम केवळ semiconductor उद्योगापुरते मर्यादित राहणार नाहीत. त्याचा प्रभाव:

AI , EV, Automobile, Telecom, Defence, Space, Consumer Electronics, Industrial Automation
Data Centres या सर्व क्षेत्रांवर पडू शकतो.

निष्कर्ष : भविष्यातील भारताची “चिप ताकद”

एकेकाळी भारताची ओळख जगभरात Software आणि IT Servicesसाठी निर्माण झाली.

आता पुढचे लक्ष्य आहे Software + Hardware + Semiconductor यांचा संगम.

Semiconductor ही आजच्या डिजिटल अर्थव्यवस्थेची मूलभूत पायाभूत सुविधा आहे. भारताने या क्षेत्रात उशिरा प्रवेश केला असला तरी 2026मध्ये policyपासून commercial productionपर्यंतचा प्रवास स्पष्टपणे पुढे गेला आहे. तीन प्रकल्पांमध्ये commercial production सुरू झाले असून Dholeraसारख्या मोठ्या silicon fabची उभारणी सुरू आहे. भारताची खरी Semiconductor क्रांती एका factoryने होणार नाही; ती Designपासून Fab, Packagingपासून R&D आणि Talentपासून Global Supply Chainपर्यंत संपूर्ण ecosystem उभे राहिल्यावर पूर्ण होईल.

आणि म्हणूनच भारतासाठी semiconductor म्हणजे केवळ “एक छोटासा chip” नाही—तो भविष्यातील अर्थव्यवस्था, तंत्रज्ञान आणि strategic capabilityचा पाया आहे.